Chúng tôi tin rằng một công trình kiến trúc không chỉ cần đảm bảo về mặt công năng và thẩm mỹ, mà còn cần thể hiện được câu chuyện văn hoá và tiếp nối di sản, chất liệu địa phương.
Với chúng tôi, thiết kế khởi nguồn từ sự nhạy cảm với bối cảnh – hiểu môi trường thiên nhiên, các giá trị truyền thống và cộng đồng địa phương để kiến tạo những không gian chân thực, bền vững và giàu ý nghĩa.
Thích ứng khí hậu với vật liệu địa phương
Chúng tôi ưu tiên dùng vật liệu địa phương vì sự tiện lợi, sinh thái, và cả vì chiều sâu văn hoá mà chúng mang theo.
Việc sử dụng đá ong, gạch ngói đất nung, gốm, tre, gỗ bản địa, đá basalt hay bê tông với cốt liệu địa phương giúp giảm phát thải carbon trong quá trình vận chuyển, hỗ trợ kinh tế cộng đồng, đồng thời luôn là những vật liệu tối ưu, đã được chắt lọc qua nhiều thế hệ và trở thành tri thức cộng đồng.
Giá trị lớn nhất của chúng nằm ở sự phù hợp với khí hậu. Trong môi trường nhiệt đới ẩm, chúng tôi kết hợp đá hấp thụ nhiệt và gạch đất nung rỗng để điều tiết nhiệt độ và độ ẩm môi trường.
Ở nơi khí hậu khô, giải pháp nhà đất nện hay tháp gió truyền thống, khi kết hợp cùng kỹ thuật hiện đại, tạo nên giải pháp vừa có tính thẩm mỹ cao, vừa đảm bảo tiện nghi.
Khi văn hoá hài hòa trong kiến trúc
“Ngôn ngữ kiến trúc” của chúng tôi bắt nguồn từ việc nghiên cứu lịch sử, phong tục tập quán, nghề thủ công và những biểu đạt văn hoá của địa phương.
Dù hoạch định không gian hay thiết kế chi tiết, chúng tôi luôn tìm cách gửi gắm dấu ấn bản địa vào công trình, từ các mô-típ, hoa văn, màu sắc, đến các chất liệu hoàn thiện, để kiến trúc trở thành nơi tiếp nối ký ức và lối sinh hoạt cộng đồng.
Các dự án của chúng tôi thường có sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân, làng nghề, để tri thức bản địa dẫn dắt chúng tôi trong quá trình thiết kế.
Những yếu tố độc bản làm bằng tay như mành che, gạch ốp, tranh tường nhờ đó được tích hợp tinh tế, vừa tôn vinh di sản nghề, vừa mang lại trải nghiệm phong phú cho người sử dụng, đặc biệt bằng xúc giác.
Kiến tạo nơi chốn
Văn hóa vượt qua thẩm mỹ đơn thuần. Việc kết hợp văn hóa trong thiết kế không chỉ để tạo ra công trình “hợp cảnh quan”, mà là để hình thành một nơi chốn có linh hồn.
Khảo sát hiện trạng vì thế không chỉ là để đo đạc vật lý, mà còn để tìm hiểu cộng đồng, cách họ sinh sống, cách họ sử dụng không gian và kết nối với môi trường xung quanh.
Nhờ vậy, giải pháp thiết kế vừa phản ánh bản sắc địa phương, vừa hướng đến tương lai. Từ cải tạo di sản đến kiến tạo công trình mới, chúng tôi luôn mong kiến trúc là chiếc cầu nối giữa quá khứ và tương lai bằng trách nhiệm, lòng tôn trọng và tinh thần sáng tạo.
Bốn dự án sau đây minh chứng cho triết lý ấy.
I. Trung tâm Hành chính tỉnh Khánh Hòa
Khánh Hòa là tỉnh ven biển miền Trung, đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Trong dự án này, chúng tôi thử nghiệm với giải pháp mặt dựng lắp ghép, một phương pháp ngày càng phổ biến vì tối ưu chi phí, bền vững, và đặc biệt là đồng điệu với những giá trị truyền thống của Việt Nam về tính mô-đun và khả năng thích ứng.
Trong kiến trúc dân gian nhà truyền thống Việt Nam, các cấu kiện gỗ được thiết kế để lắp ráp, tháo dỡ, di chuyển rồi dựng lại ở nơi khác. Tư duy linh hoạt này đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành tiền lệ quý cho phương pháp lắp ghép hiện đại.
Điểm đặc biệt của kiến trúc lắp ghép ở Việt Nam là khả năng kết hợp sự hiệu quả của các giải pháp hiện đại với truyền thống bản địa, từ vật liệu, khí hậu đến văn hoá.
Khác với nhiều nước công nghiệp, nơi lắp ghép thường bị xem là giải pháp thấp cấp, ở Việt Nam, chúng tôi tin rằng nó có khả năng đáp ứng cả kỳ vọng thẩm mỹ – văn hoá, tối ưu chi phí, thích ứng khí hậu nhiệt đới và giảm thiểu rác thải, năng lượng tiêu thụ. Đây cũng là hướng đi gắn liền với cam kết quốc gia về phát triển bền vững và công trình xanh.
Đây cũng là hướng đi của chúng tôi từ những ngày đầu lên ý tưởng.
Chúng tôi chọn xoay khối công trình để mở rộng mặt đứng, đón gió biển và tối ưu ánh sáng tự nhiên. Ba khối chức năng, gồm Tỉnh ủy, UBND, Đoàn ĐBQH, được tổ chức độc lập, nhưng được liên kết bằng cầu nối “bọc” trong một hệ mặt đứng đồng điệu, tạo nên một chỉnh thể thống nhất, uy nghi.
Lớp vỏ bao che kiến trúc, đồng thời là hệ mặt đứng lắp ghép, được thiết kế như một lớp điêu khắc vượt xa ý niệm trang trí bề mặt: vừa là tuyên ngôn kiến trúc của cơ quan công quyền, vừa mang chức năng hỗ trợ thông gió đối lưu, che nắng, dung hợp họa tiết văn hoá làng chài bản địa với chiến lược làm mát thụ động.
Khối đế mở ra không gian cộng đồng, bao gồm hội trường, phòng họp, khán phòng, được kết hợp khéo léo với cảnh quan, mở tầm nhìn ra đường chân trời và quần đảo Trường Sa.
Hình khối khán phòng chính gợi dáng núi và đảo ngoài khơi, để ngay cả khi đứng ở khuôn viên, ta vẫn cảm nhận được sự cộng hưởng với thiên nhiên và văn hoá vùng biển.
Kết quả là một công trình kiến trúc đương đại đi theo nguyên lý “thuận theo tự nhiên”: vận hành cùng thiên nhiên thay vì đối kháng, đồng thời nuôi dưỡng mối liên hệ nguyên sơ giữa con người và cảnh quan.
II. Trung tâm Văn hoá – Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk
Đắk Lắk, nơi 49 dân tộc cùng chung sống, là một bản giao hưởng đa thanh.
Đây cũng là cái nôi của “Không gian văn hoá Cồng chiêng”, một di sản UNESCO, là nơi tiếng cồng trở thành ký ức tập thể, một nghi lễ thiêng liêng.
Âm nhạc, nhịp điệu và chuyển động của cộng đồng nơi đây đã trở thành cảm hứng thiết kế của chúng tôi từ khi bắt đầu dự án. Chúng tôi coi chúng như những “chất liệu vô hình” để định hình ngôn ngữ kiến trúc. Từ đó, Trung tâm Văn hoá được phát triển theo hình khối tròn xoắn ốc.
Cũng giống như điệu múa cồng chiêng, khi những bước chân nối thành vòng tròn, hình khối xoắn ốc với cấu trúc đồng tâm của trung tâm văn hoá như một điệu múa cồng chiêng bất tận, gợi tinh thần đoàn kết các dân tộc anh em, quây quanh Quảng trường trung tâm, cũng là “sân khấu mở” nơi cộng đồng hội tụ, biểu diễn và gắn kết.
Hình học xoắn ốc cũng được nhấn mạnh trong cảnh quan. Đá bản được sắp đặt như phím đàn đá, một nhạc cụ truyền thống của Tây Nguyên. Mỗi phiến đá tượng trưng cho một dân tộc, dù có hình dạng khác nhau nhưng cùng tạo nên một vòng xoắn đi lên. Mở rộng từ vòng xoắn ấy là mái công trình phủ xanh, như một thảm thực vật nối liền quảng trường với điểm nhìn toàn cảnh trên cao.
Vươn lên từ mặt đất, công trình được kiến tạo với không gian mở cho phép lưu thông gió liên tục. Hệ thống cảnh quan nước tuần hoàn cũng được tích hợp, giúp làm mát tự nhiên, làm dịu đi sự khó chịu của mùa hè cao nguyên oi bức.
Vật liệu được chọn vừa hiện đại vừa truyền thống: bê tông, kính, thép đảm bảo độ bền; đá, gỗ, gạch nung, gốm, ngói tạo cảm giác quen thuộc, giảm phát thải và tôn vinh tính bản địa.
Mặt đứng được thiết kế bằng các tấm ốp đúc sẵn, có hoa văn lấy cảm hứng từ thổ cẩm hay các câu chuyện văn hóa địa phương, vừa là điểm nhấn văn hoá, vừa phản ánh hoa văn hình học tinh tế được dệt nên bởi bao thế hệ.
Không gian cảnh quan cũng được thiết kế theo cùng một ngôn ngữ hình học, bổ sung cho các chức năng của công trình và quảng trường. Ở đây, Nước, nguồn cội của sự sống và văn hóa, trở thành chất liệu kiến trúc: thác nước phía sau lưng khán phòng, hồ phản chiếu ven công trình, và các dải nước đóng vai trò như tường cách âm tự nhiên khỏi tiếng ồn của đô thị xung quanh.
Sự kết hợp của vật liệu địa phương tạo ra sự giao thoa về công năng và văn hoá, hài hòa trong không gian thiên nhiên, bền vững và thích ứng với khí hậu. Trung tâm Văn hoá – Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk là một biểu tượng kiến trúc – văn hoá mới của vùng đất Tây Nguyên, như một điệu múa xoay vòng nối liền quá khứ và tương lai.
III. Newton Complex, Hà Nội
Những toà nhà cao tầng không chỉ là lời giải cho vấn đề mật độ đô thị. Chúng còn phản ánh lối sống, giá trị xã hội và cách mỗi cộng đồng lựa chọn vật liệu, không gian để định hình đời sống của mình.
Trên thế giới, việc đưa không gian sống lên những tầng cao vừa thể hiện khát vọng hiện đại, vừa kế thừa những thói quen lâu đời trong cách con người chung sống.
Kiến trúc cao tầng thường được coi là biểu tượng của tiến bộ, của nhịp sống đô thị, nhưng ở mỗi nơi, nó vẫn cần điều chỉnh để phù hợp với truyền thống văn hoá và nếp sinh hoạt gia đình, dù dành cho căn hộ sang trọng hay giải pháp nhà ở bình dân.
Ở Việt Nam, vài thập kỷ qua, đô thị hóa đã làm thay đổi mạnh mẽ cảnh quan không gian sống: những ngôi làng và nhà truyền thống dần nhường chỗ cho chung cư, khu đô thị và tổ hợp đa chức năng. Tuy vậy, văn hoá không mất đi. Thay vào đó, nó thấm nhuần vào cách ta thiết kế, sử dụng và hiểu về không gian sống mới.
Những không gian quen thuộc của làng quê như sân chung, ao hồ, chợ hay nơi giao lưu hội họp, nay được tái hiện ở hình thức mới. Bởi vậy, những toà nhà cao tầng ở Việt Nam vừa mang hình thức hiện đại, vừa giữ lại tinh thần quen thuộc của đời sống bản địa.
Sự lựa chọn vật liệu thể hiện điều này rõ nhất. Bê tông, thép và kính mang lại sự vững chãi và vẻ ngoài hiện đại, nhưng thường ít gợi được bản sắc văn hoá. Nhà cao tầng chỉ thực sự trở thành điểm nhấn khi vật liệu và các chi tiết thiết kế kết nối được yếu tố truyền thống và hiện đại.
Newton Complex là một ví dụ điển hình.
Dù vẫn tuân theo hệ kết cấu thông thường, chúng tôi đưa vào hệ mặt đứng những chất liệu thân thuộc như tường bên ban công ốp gạch ngói hay gốm sứ, cấu trúc che nắng gợi hình đốt tre. Nhờ đó, công trình vừa hiện đại, vừa gợi lại hơi thở của kiến trúc truyền thống, tạo nên trải nghiệm trực quan và gần gũi với xúc giác.
Cây xanh, thông gió tự nhiên và giải pháp chắn nắng được tích hợp, học tập từ thiết kế thụ động dựa trên kinh nghiệm dân gian và đồng thời đáp ứng yêu cầu bền vững.
Nhờ đó, công trình không chỉ đơn thuần là nơi ở, mà trở thành một thực thể mang giá trị văn hoá với bản sắc và cảm giác an yên thuộc về.
Không gian cộng đồng cũng là một phần quan trọng. Nếu ở làng Việt truyền thống, đời sống xoay quanh sân chung, ao hồ, chợ hay đình, thì ở Newton Complex, điều này được tái hiện bằng vườn cộng đồng, vườn trên mái, không gian sinh hoạt cộng đồng. Những khoảng không ấy khuyến khích sự gắn kết, để cư dân cảm thấy mình là một phần của cộng đồng.
Trong từng căn hộ, tinh thần của nhà ở truyền thống Bắc Bộ cũng được đưa vào: ban công, lô-gia, khoảng thông tầng xanh giúp cư dân được tiếp xúc với nắng, gió và cây cối. Những yếu tố ấy xoá nhòa ranh giới trong – ngoài, đưa thiên nhiên vào tận khối cao tầng.
Triết lý thuận theo tự nhiên được đặt làm trọng tâm. Với chúng tôi, đây không chỉ là giá trị văn hoá, mà còn là nguyên tắc thiết kế: đảm bảo rằng ngay cả khi sống trong căn hộ hiện đại, cư dân vẫn không tách rời khỏi nếp sống truyền thống luôn coi trọng sự hài hoà với thiên nhiên.
Mặc dù là mô hình nhà ở cao tầng, Newton Complex vẫn dành nhiều diện tích cho không gian xanh ngoài trời và khu vực cộng đồng, tái hiện tinh thần gắn kết vốn có của làng xã, nhưng trong một bối cảnh đô thị hiện đại.
Nhờ vậy, Newton Complex không đơn thuần là một dự án nhà ở cao tầng “theo chuẩn quốc tế”. Nó là sự kết hợp hài hoà: hiện đại về hình thức, nhưng vẫn thấm đẫm tinh thần bản địa, nơi văn hoá truyền thống được tiếp nối và hiện hữu ngay trong nhịp sống đô thị.
IV. Khu nhà ở Bến Lức
Cảnh quan không chỉ để nhìn ngắm, mà còn để cảm nhận. Nó cho ta thấy tinh thần của một vùng đất, nơi thiên nhiên và con người tương tác qua hình khối, nhịp điệu và dòng chảy của thời gian.
Cảnh quan không chỉ là cây xanh hay mặt đất, mà là một bản ghi chép sống động, được khắc bằng bước chân của bao thế hệ, dệt bằng những lớp màu của cây, đá, nước và bóng râm.
Nó vừa giữ lại sự tĩnh lặng, vừa luôn thay đổi, gợi nhớ ký ức về khí hậu và định hình cách con người cảm nhận, cư trú và gắn bó.
Bến Lức thuộc tỉnh Long An (cũ), là nơi mang trọn đặc trưng của miền đất sông nước: bằng phẳng, phì nhiêu, được bồi đắp qua hàng thế kỷ phù sa từ sông Vàm Cỏ và các phụ lưu. Cảnh quan nơi đây là một bức tranh khảm nhiều màu sắc của ruộng lúa, vườn cây, sông rạch và hệ thống kênh mương chằng chịt, thay đổi theo mùa và con nước.
Những đặc điểm ấy trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế của chúng tôi.
Dự án cảnh quan Khu nhà ở Bến Lức trải dài 55,5 ha trên bờ bắc sông Vàm Cỏ, được định hướng trở thành một khu dân cư nghỉ dưỡng, với cảnh quan đa sắc, nổi bật trên nền sông nước và vùng nhiệt đới.
Khác với nhiều dự án chú trọng vật liệu cứng, ở đây chúng tôi ưu tiên chất liệu “sống”: cây xanh, mặt nước, đất đai.
Những chất liệu này luôn thay đổi theo mùa, theo thời gian. Việc thiết kế vì vậy cũng là một nghệ thuật dựa trên thời gian: chấp nhận những thay đổi liên tục, tính mùa vụ và cả những bất ngờ. Vì vậy, kết quả thiết kế không phải là một hình thái cố định, mà là một quá trình luôn vận động.
Tổng thể cảnh quan được định hình bởi một ý tưởng xuyên suốt, với phân khu chức năng rõ ràng, mỗi khu mang một chủ đề và chất riêng, tất cả cùng hướng về bờ sông.
Phân khu thứ nhất kéo dài từ Cổng chính dự án đến Nhà câu lạc bộ ven sông, là trục phát triển chính đồng thời là trục thương mại.
Trục này được thiết kế như một đại lộ nghỉ dưỡng, với hàng cây cao thấp đan xen, tạo nên cảnh quan đa tầng.
Đây vừa là không gian mua sắm, dạo bộ, vừa là trục nhìn, dẫn ánh mắt cư dân về phía Nam, nơi có Nhà câu lạc bộ và bờ sông sôi động. Tại đây, không gian mặt nước mở ra như một ốc đảo, cũng chính là điểm kết thúc tự nhiên của trục nhìn.
Phân khu thứ hai nằm ở phía đông, tập trung nhiều tiện ích, vườn đô thị và điểm nhấn như Vườn Phương Nam hay Nhà Vườn Mùa Hạ, nơi một mái che mềm mại như dải lụa, đón nắng gió và trở thành tâm điểm sinh hoạt ngoài trời. Khu vực này còn có những khoảng vườn nhỏ trồng cây ăn quả, rau xanh, để cư dân có sự kết nối gần gũi với thiên nhiên.
Sự đa dạng của thiên nhiên được thể hiện qua những giải pháp cảnh quan thích ứng, cùng việc chọn lựa loài cây hoà hợp với tinh thần của từng không gian.
Tại hai phân khu ba và bốn với chức năng ở là chủ yếu, cây xanh được chọn lọc để phản ánh chu kỳ thời gian: thay lá, nở hoa, đổi màu theo mùa. Nhờ vậy, nơi ở gắn bó cùng nhịp điệu sống và sự trưởng thành của cư dân.
Phân khu bờ sông là phần mở rộng của dự án hướng ra sông Vàm Cỏ, gồm bốn không gian: vườn chăm sóc sức khoẻ, quảng trường ven sông gắn với Nhà câu lạc bộ và bến du thuyền, cụm thể thao dưới nước, và công viên vườn tự nhiên. Cả bốn không gian cùng tạo thành một hành lang sinh hoạt ngoài trời sôi động bên sông Vàm Cỏ.
Ngoài ra, phương án thiết kế còn tích hợp hệ thống hạ tầng cây xanh – mặt nước. Nước trở thành một chất liệu cảnh quan không chỉ để trang trí, mà còn điều hoà vi khí hậu, giảm tiếng ồn và bổ sung chức năng cảnh quan.
Ở Việt Nam, nước không chỉ là nguồn sống mà còn là một phần của văn hoá. Nó gắn với sản xuất nông nghiệp, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.
Trong dự án Khu nhà ở Bến Lức, nước trở thành chất liệu trung tâm, vừa mềm mại, vừa bền bỉ, phản chiếu triết lý thuận theo tự nhiên. Triết lý ấy vốn là giá trị cốt lõi trong văn hoá Việt, nay được thể hiện trong từng dòng chảy, từng mặt nước, để cư dân cảm nhận mình đang sống cùng thiên nhiên.
Marco Buinhas | Giám đốc Thiết kế tại enCity
Phúc Trần | Chuyên viên cấp cao mảng Thiết kế & Cảnh quan tại enCity
EN