Phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD – Transit-Oriented Development) là mô hình quy hoạch tích hợp giao thông, đô thị, kinh tế, môi trường và xã hội. Trong mô hình này, mạng lưới Metro đóng vai trò trọng yếu, kết nối các khu đô thị sôi động phát triển xung quanh nhà ga là những trung tâm giao thông công cộng.
Trong đồ án Quy hoạch chung TP.HCM thực hiện cùng Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia (VIUP), Viện Quy hoạch Xây dựng Miền Nam (SISP) và Công ty TNHH Một thành viên Không Gian Xanh, một trong các nội dung enCity chủ trì là điều chỉnh quy hoạch Metro, mở rộng từ 220 km lên 655 km – quy mô gấp 3 lần so với quy hoạch trước với mục tiêu đáp ứng 50-60% nhu cầu đi lại của người dân vào năm 2060. Mạng lưới mới bao gồm 12 tuyến: 8 tuyến xuyên tâm, 2 tuyến vành đai, 1 tuyến LRT ven sông và 1 tuyến kết nối Cần Giờ.
Tại sao cần mở rộng quy mô lớn như vậy? Câu trả lời nằm ở ba chiến lược cốt lõi:
1. Kiến tạo cực tăng trưởng mới qua TOD
Các ga trung chuyển và điểm TOD mới ngoài trung tâm sẽ hình thành các trung tâm thứ cấp, giúp giảm áp lực lên lõi đô thị, thu hút đầu tư bất động sản và tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng. Mạng lưới mới có 85 ga trung chuyển nhờ các tuyến Metro vành đai số 6 (vành đai trong), số 10 (vành đai ngoài) và giao cắt giữa các tuyến khác.
Một ví dụ từ Singapore là nhà ga Buona Vista – nơi kết nối 2 tuyến MRT chính, phục vụ 23.000 lượt khách/ngày và thúc đẩy phát triển khu công nghệ cao one-north với 5.000 doanh nghiệp. Khu vực quanh ga phát triển trung tâm thương mại, giá trị bất động sản tăng trưởng ổn định, tạo ra hàng nghìn việc làm.
Hình 1: Các ga trung chuyển trên các tuyến Metro vành đai. Nguồn: enCity & VnExpress
Để phát triển những trung tâm TOD mới, nhiều tuyến Metro được kéo dài:
- Tuyến số 1, 3, 9 mở rộng về Bình Chánh
- Tuyến số 2, 4, 8 kết nối tới Hóc Môn, Củ Chi
- Tuyến số 5, 7 kéo dài về phía Đông đến Bình Thạnh và Thủ Đức
- Tuyến số 7, 8 mở rộng về phía Nam đến Bình Chánh và Quận 7
Hình 2: Phương án phát triển mạng lưới ga TOD tại TP. HCM. Nguồn: enCity
Kinh nghiệm từ Tuas West Extension của Singapore cho thấy hiệu quả rõ rệt: đoạn tuyến kéo dài 7,5 km, đầu tư 3,5 tỷ SGD, bổ sung 4 ga phục vụ 100.000 lao động/ngày, tiết kiệm 1,2 triệu giờ lao động/năm. Bất động sản công nghiệp gần tuyến tăng giá 10–15% trong 5 năm, kết nối trực tiếp với Tuas Mega Port – cảng dự kiến có công suất 65 triệu TEU/năm.
2. Liên kết các trọng điểm phát triển
Liên kết các trọng điểm như trung tâm tài chính, khu công nghệ cao, cảng, sân bay sẽ giúp đô thị liền mạch, giảm phân mảnh, tăng giá trị đất và thúc đẩy mô hình đô thị đa trung tâm.
Một số điều chỉnh đáng chú ý trong quy hoạch mới:
- Tuyến số 4, 6 kết nối sân bay Tân Sơn Nhất
- Tuyến số 7 kết nối Tân Kiên – Phú Mỹ Hưng – Thủ Thiêm – Thanh Đa – Trường Thọ –
Khu Công Nghệ Cao
- Tuyến số 5 kéo dài kết nối Tam Đa – Long Phước
Hình 3: Điều chỉnh tuyến Metro số 7 để kết nối các trọng điểm phát triển của thành phố. Nguồn: enCity
3. Gia tăng liên kết vùng, đón cơ hội đầu tư
Việc kết nối các đô thị vệ tinh với TP.HCM không chỉ giúp mở rộng thị trường lao động mà còn giúp thu hút đầu tư và phân bố lại dân cư.
Ví dụ, tuyến Metro số 2 được điều chỉnh đi qua Thủ Dầu Một, kết nối Bình Dương và TP.HCM. Kết nối này sẽ mở ra cơ hội phát triển TOD tại Hóc Môn, Củ Chi – những khu vực có nhiều quỹ đất khả thi. Tuyến này có năng lực chuyên chở 40.000–50.000 hành khách/giờ /một chiều, sẽ giúp giảm áp lực giao thông trên quốc lộ 13. Tương tự, nhánh tuyến số 6 kết nối TP. Dĩ An (Bình Dương).
Hình 4: Điều chỉnh tuyến Metro số 2 để gia tăng liên kết vùng và tạo không gian phát triển mới. Nguồn: enCity
Một đề xuất chiến lược khác là tuyến đường sắt quốc gia tiềm năng Tân Kiên – Thủ Thiêm, kết nối miền Tây với đường sắt tốc độ cao tại Thủ Thiêm, hình thành các điểm TOD trọng yếu như ga Thủ Thiêm và Tân Kiên. Đây là những ga có giá trị “nút” (node value) cao với nhiều tiềm năng phát triển thương mại dịch vụ. Một ví dụ điển hình về tiềm năng của nút TOD có giá trị “nút” cao là Salesforce Transit Center (San Francisco), nơi TOD quanh nhà ga cấp vùng giúp tăng giá trị bất động sản hơn 300% trong 10 năm, thu hút 7 tỷ USD đầu tư, tạo hàng nghìn việc làm và tăng 40% lượng khách giao thông công cộng.
Điều chỉnh mạng lưới Metro không chỉ nhằm mở rộng hạ tầng giao thông mà còn là công cụ chiến lược để xây dựng một đô thị TOD hiệu quả. Việc hình thành các điểm TOD mới, gia tăng kết nối vùng và trọng điểm phát triển sẽ giúp TP. HCM phát triển đa trung tâm, giảm áp lực lên lõi đô thị, nâng cao chất lượng sống và hiệu quả sử dụng đất. Đây là hướng đi thiết yếu để xây dựng một thành phố hiện đại, bền vững và đáng sống.
Nguyễn Đình Nên
Chuyên gia cao cấp về Quy hoạch giao thông, enCity Urban Solutions
EN