Đô thị bền vững và đáng sống: Kinh nghiệm từ Bắc Âu tới châu Á

Ngày 9/12/2021 tại hội thảo “Đô thị bền vững và đáng sống: Từ phương Tây tới phương Đông”, các chuyên gia quốc tế hàng đầu về quy hoạch gồm Giáo sư Jan Gehl và Tiến sỹ Birgitte B Svarre (2 tác giả cuốn sách “Cẩm nang nghiên cứu đời sống công cộng”), TS. Tô Kiên và ông Nguyễn Đỗ Dũng (Đồng sáng lập & TGĐ enCity) đã có những chia sẻ về công việc và kinh nghiệm của họ trong việc nghiên cứu và thiết kế đô thị. 2 chuyên gia người Đan Mạch chia sẻ các nghiên cứu về đời sống đường phố và không gian công cộng ở phương Tây như Copenhagen (Đan Mạch), New York (Mỹ) và London (Anh), TS. Tô Kiên và ông Dũng chia sẻ về bối cảnh tại châu Á. Ông Nguyễn Đỗ Dũng cũng giới thiệu những phương pháp và nguyên tắc mà enCity áp dụng trong các dự án enCity đang quy hoạch.

Chúng ta thường nghĩ “đô thị” là nơi có nhiều nhà cao tầng với đầy đủ cơ sở hạ tầng, do con người xây dựng và sinh sống. Điều này đúng với những thành phố hiện đại, tuy nhiên với các đô thị đã phát triển nhiều thập kỷ, có một xu hướng tự nhiên là con người không chỉ sinh sống trong các tòa nhà mà sử dụng các không gian công cộng (quảng trường, sân trong, ngõ và đường phố). Đây là nơi mọi người cùng chia sẻ một không gian công cộng, đồng thời tạo ra những điểm nhấn và bản sắc riêng của cộng đồng. Các nhà quy hoạch cần học hỏi từ những đô thị này để có thể thiết kế đô thị vì con người thay vì chỉ tập trung xây dựng các tòa nhà.

Hội thảo trực tuyến nằm trong khuôn khổ Triển lãm Đô thị bền vững Bắc Âu

Là một chuyên gia nổi tiếng thế giới trong lĩnh vực nghiên cứu đời sống công cộng. GS. Gehl đã chia sẻ triết lý cốt lõi của mình, là thiết kế đô thị cho con người sử dụng, thông qua việc quan sát cách người dân sinh hoạt và sử dụng không gian đô thị. Ông đã làm nhiều nghiên cứu thu thập và phân tích thông tin về cách mọi người di chuyển và sinh sống, ví dụ tại Copenhagen, chính quyền đã đưa ra các chính sách phù hợp như mở thêm nhiều con đường cho xe đạp đi trong thành phố. Những nghiên cứu này đã thành công đến mức tại Copenhagen hiện tại đã có một cơ quan chuyên về đời sống công cộng trong chính phủ để giám sát và thi hành các chính sách tương tự.

GS. Jan Gehl chia sẻ về các không gian công cộng “không xe hơi” tại trung tâm Copenhagen (Đan Mạch)

Giới thiệu về cuốn sách “Cẩm nang nghiên cứu đời sống công cộng”, tiến sỹ Svarre đã đưa ra các ví dụ về các công cụ và số liệu được sử dụng để xác định mức độ thành công của một không gian công cộng. Bà nhắc đến 8 công cụ bao gồm: đếm (counting); phác họa ý tưởng (plotting on a plan); truy vết (tracing); theo dõi (tracking); tìm kiếm dấu vết (looking for traces); thu thập hình ảnh (image documentation); ghi lại nhật ký (keeping a diary); và đi bộ thử nghiệm (going for test walks). Ví dụ, ở công viên Bryant (New York, Mỹ), tỷ lệ giữa nữ giới và nam giới được đếm hàng ngày và nếu có ít hơn 52% phụ nữ tới công viên, các nhà quản lý cho rằng đó là dấu hiệu của một vấn đề và cần phải thay đổi. TS. Svarre cũng đưa ra ví dụ về Quảng trường Thời đại (New York, Mỹ), nơi người ta thống kê được rằng 85% người lựa chọn làm các hoạt động tại chỗ tại khu vực này (như vẽ tranh, ca hát). Ở Copenhagen, những công cụ và thước đo này cũng được sử dụng, giúp nơi đây nổi tiếng là một thành phố thân thiện với con người.

8 công cụ nghiên cứu đời sống công cộng được chia sẻ bởi TS. Birgitte B Svarre 

Nói về yếu tố con người trong đô thị phương Đông, TS. Tô Kiên nhấn mạnh về tầm quan trọng của việc “kiến tạo nơi chốn” (place-making) tại châu Á. Trong văn hóa Á Đông, không gian cộng đồng thường rất “mở” như chòm xóm, gốc văn hóa làng xã, nơi mọi người sử dụng không gian vỉa hè, hành lang chung… Về mặt không gian, nếu như quảng trường là không gian công cộng điển hình và lâu đời nhất ở phương Tây, thì với phương Đông, không gian đường phố là trọng yếu và trường tồn theo thời gian.

Ông Nguyễn Đỗ Dũng chia sẻ về “Điều gì tạo nên một thành phố bền vững và đáng sống tại Việt Nam”

Nói về đô thị đậm bản sắc Á Đông, ông Nguyễn Đỗ Dũng đã đưa ra 2 yếu tố mà quy hoạch và thiết kế đô thị có thể tạo ra những không gian thân thiện với con người hơn. Một là việc sử dụng Không gian tự nhiên (Nature) như một nền tảng để thiết kế đô thị, như trong lịch sử, các thành phố đã phát triển dọc theo các thắng cảnh tự nhiên hoặc theo dòng chảy của nước và hướng gió, điển hình là cách mà Thành phố Hồ Chí Minh và cố đô Huế được hình thành và phát triển. Ông Dũng cũng đưa ra ví dụ về áp dụng những nguyên tắc này trong các dự án của enCity như trong Quy hoạch Khu đô thị sinh thái Bắc Đà Lạt, một trục tuyến tính dẫn từ hồ trung tâm đến tầm nhìn ra núi Lang Bian được sử dụng, hay ở quy mô lớn hơn, trong bản đồ tầm nhìn chiến lược tỉnh Bến Tre 2045, enCity sử dụng 5 hình thái cư trú đặc trưng của tỉnh để phát triển đô thị trong tương lai.

Yếu tố thứ hai là việc sử dụng không gian công cộng (Public space) là nơi tương tác cộng đồng. Ông Dũng đã đưa ra các ví dụ về việc sử dụng vỉa hè là nơi tương tác của cộng đồng, lấy trích dẫn từ dữ liệu của GS. Annette Kim – tác giả cuốn sách “Thành phố vỉa hè” (Tựa đề tiếng Anh: Sidewalk City) về hoạt động của người dân trên vỉa hè Sài Gòn vào các khung giờ trong ngày. GS Kim đã từng nhận xét: “Vỉa hè Sài Gòn là không gian công cộng sống động, nhân bản và hợp tác”. Để quy hoạch và thiết kế các không gian đô thị sôi động và đa dạng, nhà quy hoạch cần điều chỉnh dựa trên văn hóa và lối sống địa phương. Giống như dự án Khu đô thị ven mặt nước Hội An của enCity, phố đi bộ hướng tầm nhìn ra rừng dừa nước là trục không gian chủ đạo tạo nên điểm nhấn đô thị.

enCity sử dụng không gian công cộng là nơi tương tác cho cộng đồng trong dự án ở Hội An

Nhìn từ bên ngoài, các thành phố như Copenhagen, Singapore và Thành phố Hồ Chí Minh có thể trông rất khác biệt, nhưng chúng ta có thể nhận ra một số đặc điểm và xu hướng phát triển bền vững tương đồng ở đây và ở nhiều thành phố khác trên thế giới. Về cơ bản, con người có xu hướng tìm kiếm một không gian để tụ tập và kết nối, nơi họ cảm thấy an toàn và thoải mái. Quy hoạch và thiết kế đô thị tốt sẽ hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho bản năng này và tạo nên những thành phố đáng sống và khác biệt.

Hương Ly