Sự phát triển của các công viên công nghệ, các khu đổi mới sáng tạo (ĐMST) trên thế giới đã chứng minh vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút nhân tài và nâng cao năng lực cạnh tranh của các quốc gia và khu vực. Từ Thung lũng Silicon, Singapore đến Dubai, nhiều mô hình thành công đã được xây dựng, mang lại những bài học quý giá cho các tỉnh thành tại Việt Nam đang trên hành trình kiến tạo hệ sinh thái ĐMST của riêng mình. Bài viết này, dựa trên kinh nghiệm thực tế từ các dự án quốc tế và trong nước, đề xuất những nguyên tắc và chiến lược quan trọng để các địa phương ở Việt Nam có thể xây dựng những khu công nghệ và ĐMST hiệu quả, phù hợp với đặc thù và tiềm năng của mình.
Ba câu hỏi nền tảng để bắt đầu:
Để định hình một khu ĐMST thành công, các địa phương cần trả lời thấu đáo ba câu hỏi mang tính chiến lược:
1 – Công viên công nghệ, khu ĐMST là một địa điểm tập trung hay một mạng lưới kết nối?
Trong bối cảnh hạ tầng số và công nghệ kết nối ngày càng phát triển, việc tạo ra một mạng lưới ĐMST linh hoạt, tận dụng các hạ tầng và nhân tố sẵn có, có thể mang lại hiệu quả ngay lập tức, như việc thành phố Đà Nẵng đã tận dụng trụ sở cũ để phát triển đổi mới sáng tạo một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, việc xây dựng một khu vực tập trung, có quy mô và sức hấp dẫn vẫn cần thiết để tạo dựng tiếng vang, thu hút nhân tài và đầu tư, đặc biệt khi cạnh tranh với các trung tâm đã có tên tuổi, như cách Singapore đã làm để cạnh tranh với London, Hong Kong và các trung tâm toàn cầu khác, khi Singapore chưa phải cường quốc. Do đó, giải pháp tối ưu thường là kết hợp cả hai yếu tố: vừa xây dựng một khu vực tập trung có tính biểu tượng, vừa phát triển một mạng lưới ĐMST dựa trên các hạ tầng và nguồn lực sẵn có.
2 – Chính phủ hay khu vực tư nhân nên đóng vai trò chủ đạo trong việc dẫn dắt?
Mô hình hợp tác công tư (PPP) mà khu vực tư nhân đóng vai trò dẫn dắt chiếm xu hướng phổ biến trên thế giới với nhiều ví dụ: Thung lũng Silicon, Công viên nghiên cứu của ĐH Stanford, CV Nghiên cứu của nhóm 3 trường Đại học tại North Carolina nơi IBM xây dựng trung tâm nghiên cứu, TP Giáo dục và Khoa học ở Dương Phố, Thượng Hải nơi có Đại học Phục Đán và Đồng Tế. Câu trả lời phổ biến cho câu hỏi này là cả nhà nước và tư nhân cùng làm, nhưng cụ thể là ở mức độ nào, định lượng ra sao, phân vai thế nào, ai là chủ đạo. Ví dụ, tại Công viên TusPark ở Bắc Kinh, Đại học Thanh Hoa nắm giữ 45% cổ phần, 55% còn lại thuộc về các doanh nghiệp tư nhân. Tuy nhiên, ở những nơi mà chính phủ có vai trò mạnh mẽ và tầm nhìn chiến lược, mô hình nhà nước dẫn dắt, tập trung đầu tư vào hạ tầng và R&D, cũng có thể mang lại thành công, như trường hợp của Singapore. Dù theo mô hình nào, vai trò của các trường đại học, viện nghiên cứu trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy nghiên cứu và phát triển là tất yếu.
3 – Nên bắt đầu bằng quy hoạch bài bản hay bằng các hành động thí điểm nhanh chóng?
Quy hoạch dài hạn, bài bản là cần thiết để định hướng phát triển bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ và thị trường thay đổi nhanh chóng, việc triển khai các dự án thí điểm, thử nghiệm linh hoạt, dựa trên hạ tầng và nguồn lực sẵn có, giúp thu thập kinh nghiệm thực tế và điều chỉnh chiến lược một cách hiệu quả. Do đó, cần có sự kết hợp giữa quy hoạch chiến lược dài hạn và các hành động cụ thể, linh hoạt trong ngắn hạn.
Sáu nguyên tắc then chốt để xây dựng khu công nghệ và ĐMST thành công:
Dựa trên kinh nghiệm từ các dự án đã được thực hiện, enCity đề ra sáu nguyên tắc để các địa phương xem xét áp dụng:
1. Hiểu đặc trưng và lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế địa phương:
Có thể rút ngắn mỗi giai đoạn của nền kinh tế nhưng không thể đi tắt hay bỏ qua các giai đoạn này. Trung tâm ĐMST cần được xây dựng dựa trên những thế mạnh sẵn có của địa phương, đồng thời tìm kiếm cơ hội để phát triển các ngành kinh tế mới, có tiềm năng đột phá. Việc thu hút các nhà đầu tư chiến lược có thể giúp mở ra những cơ hội phát triển vượt bậc. Khu công nghiệp khoa học công nghệ Bình Dương (Becamex) là điểm nhấn của vùng khoa học công nghệ, vùng đổi mới sáng tạo Bình Dương. Khu công nghiệp đổi mới sáng tạo sẽ phát triển tối ưu hệ sinh thái khu công nghiệp với các cấu thành như khu văn phòng, các trường đại học, viện nghiên cứu, khu nông nghiệp công nghệ cao, khu vực cho khởi nghiệp và thử nghiệm. Đồ án đã đưa ra các giải pháp để đảm bảo các cấu thành này bổ trợ và kết nối chặt chẽ với nhau, tối ưu hoá nguồn lực và hiệu quả khai thác đầu tư.
Hình 1: Khu công nghiệp khoa học công nghệ Bình Dương.
2. Vị trí là yếu tố then chốt: “Địa điểm, địa điểm và địa điểm!”:
Không thể chọn vị trí kém hấp dẫn rồi bù đắp bằng đầu tư. Cần lựa chọn vị trí phù hợp, có khả năng kết nối giao thông đa phương thức (đường bộ, đường sắt, đường hàng không…), tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút nhân lực và lưu thông hàng hóa. Nếu vị trí chưa tối ưu và có tính cạnh tranh, càng cần có kế hoạch phát triển hệ thống giao thông đa phương thức, giao thông công cộng kết nối hiệu quả.
Hình 2: Quy hoạch giao thông trong Quy hoạch chung TP Thủ Đức.
3. Cần có cá nhân và tổ chức mà sinh mạng kinh tế hoặc/và chính trị gắn với sự thành công của dự án để biến dự án thành hiện thực:
Việc giao trách nhiệm cụ thể cho một doanh nghiệp có năng lực và tâm huyết có thể là một lựa chọn phù hợp. Tại Dubai, Ban quản lí khu Silicon Dubai có mọi quyền hành cần thiết để thúc đẩy sự thành công của dự án, kể cả quyền cấp visa để thu hút được nhân lực quốc tế. Tại Đà Nẵng, UBND thành phố kết hợp với hội doanh nghiệp trẻ để lập ra công ty nhằm vận hành vườn ươm khởi nghiệp, trong đó Chủ tịch HĐQT là nguyên lãnh đạo thành phố và Tổng giám đốc là người đại diện cho hội doanh nghiệp – một ví dụ cho thấy sự phối hợp chặt chẽ giữa khu vực công và tư.
4. Tham vấn và hợp tác chặt chẽ với các bên liên quan:
Đặc biệt quan trọng là việc lắng nghe và hiểu rõ nhu cầu của các doanh nghiệp và cá nhân đang hoạt động trong lĩnh vực ĐMST. Việc tạo dựng một hệ sinh thái hỗ trợ, kết nối các thành phần khác nhau là yếu tố then chốt. Với đồ án Quy hoạch chung Khu đô thị sáng tạo tương tác cao phía Đông TPHCM từ năm 2019, sau đó là Quy hoạch chung TP Thủ Đức đã được phê duyệt vào năm 2025, liên danh tư vấn trong quá trình thực hiện đã chủ động đồng tổ chức các hội thảo tham vấn ở nhiều quy mô khác nhau, nhằm đưa ra được phương án xây dựng thành phố sáng tạo cùng chính những người dân, trường viện và doanh nghiệp tại thành phố.
Hình 3: Hội nghị doanh nghiệp trong Quy hoạch chung TP Thủ Đức.
5. Cần có sự linh động trong quy hoạch và chính sách để giúp khu đổi mới sáng tạo, vốn khác biệt với mô hình phát triển truyền thống:
Sự linh hoạt có thể trong sử dụng nguồn vốn cho đến trong quy hoạch sử dụng đất, thu hút vốn đầu tư và áp dụng các chính sách ưu đãi. Trong phương án Khu công nghệ cao 5.0 tại Singapore, tính linh hoạt cao được thể hiện qua nội dung quy hoạch sử dụng đất đa tầng, bố trí hỗn hợp cả theo chiều dọc chứ không chỉ trên mặt bằng, đảm bảo môi trường ở, làm việc, học tập, vui chơi giải trí hết sức tiện lợi trong bối cảnh JTC (Bộ Công thương Singapore) chuẩn bị đón đầu, dẫn dắt công nghiệp 5.0. Các địa phương cần lưu ý rằng những nơi có tính hấp dẫn thấp thì cần cung cấp sự linh hoạt càng cao.
Hình 4: Mô hình sử dụng đất linh hoạt, đa tầng, bố trí hỗn hợp theo cả chiều dọc và mặt bằng.
6. Tạo môi trường sống và làm việc hấp dẫn:
Để thu hút và giữ chân nhân tài, cần chú trọng xây dựng môi trường sống và làm việc chất lượng cao, với đầy đủ tiện ích, không gian xanh và các hoạt động văn hóa, giải trí hấp dẫn. Khu công nghiệp khoa học công nghệ Bình Dương là một ví dụ nơi các công trình công cộng như đại học, sân vận động, thư viện, trung tâm trình diễn nghệ thuật, quảng trường công cộng… làm nên sức sống của khu công nghiệp mô hình mới. Tại Singapore, Khu Nông nghiệp tuần hoàn, công nghệ cao được ra đời bởi Singapore muốn tự chủ về lương thực cho người dân, như cách mà quốc đảo đã giành được sự tự chủ về nước và các nguồn lực khác. Với tiêu chí đảm bảo 30% nhu cầu dinh dưỡng vào 2030, Cơ quan lương thực Singapore đã lựa chọn Lim Chu Kang, một vị trí khá xa trung tâm thành phố, để phát triển một khu nông nghiệp chiều thẳng đứng, ứng dụng kinh tế tuần hoàn và công nghệ cao, đồng thời tạo ra môi trường sống và làm việc hấp dẫn dù xa trung tâm.
Hình 5: Khu Nông nghiệp tuần hoàn, công nghệ cao Singapore.
Khuyến nghị cho các tỉnh thành Việt Nam:
Các tỉnh thành Việt Nam, với những tiềm năng và đặc thù riêng, có thể học hỏi kinh nghiệm quốc tế và áp dụng một cách sáng tạo để xây dựng các khu công nghệ và ĐMST hiệu quả. Việc xác định rõ lợi thế cạnh tranh, lựa chọn vị trí chiến lược, tạo dựng sự đồng thuận và cam kết từ các bên liên quan, cùng với việc áp dụng các chính sách linh hoạt và tạo môi trường sống hấp dẫn, sẽ là những yếu tố then chốt dẫn đến thành công. Thay vì sao chép một cách máy móc các mô hình đã có, các tỉnh cần tập trung vào việc xây dựng một hệ sinh thái ĐMST độc đáo, phù hợp với bản sắc và tiềm năng của địa phương, góp phần vào sự phát triển chung của quốc gia.
Hành trình xây dựng một khu đổi mới sáng tạo không phải là một cuộc đua tốc độ, mà là một cuộc marathon đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và khả năng học hỏi. Những bài học từ các quốc gia và vùng lãnh thổ đi trước, cùng với sự thấu hiểu đặc thù địa phương, sẽ là chìa khóa để các tỉnh thành Việt Nam hiện thực hóa giấc mơ vươn mình trên bản đồ công nghệ thế giới.
EN