Singapore đã là nguồn cảm hứng cho sự ra đời của enCity – một công ty tư vấn quốc tế chuyên về chiến lược và giải pháp phát triển đô thị và vùng có trụ sở chính cũng tại đảo quốc sư tử này. Cảm hứng mà Singapore mang đến cho chúng tôi không phải từ những con phố bóng lộn, những hàng cây nhiệt đới sừng sững hay những công trình tưởng chỉ thấy trong những cuốn truyện viễn tưởng. Cảm hứng mà Singapore mang đến là những gì vô hình: là tinh thần nghiêm túc và tự cường khi đối mặt với những thách thức của chính mình; là năng lực xây dựng thể chế và hệ thống quản lý để có thể hiện thực hóa một cách hiệu quả và trong sạch mọi ý tưởng phát triển; là sự nhất quán và kế thừa của những tầm nhìn lớn song hành cùng với tính linh hoạt của những giải pháp cụ thể; là sự cân bằng giữa áp đặt những mục tiêu phát triển cốt lõi và sự cởi mở cho sức sáng tạo cộng đồng (trong đó có các nhà đầu tư); và là sự thực dụng để đưa những ý tưởng nhiều ý nghĩa vượt qua rào cản của thực tế. Những chất liệu thực sự làm nên thành công của Singapore cũng là nền tảng cho thành công của enCity trong cả công tác chuyên môn và xây dựng tổ chức:
1. Không có một hình mẫu chung cho các thành phố hay các quốc gia trong phát triển đô thị. Điểm chung lớn nhất giữa các đô thị thành công là sự nghiêm túc và quyết tâm chính trị trong việc giải quyết các vấn đề phải đối mặt. Và sau đó, họ xuất khẩu những bài học thành công ra thế giới. Khi được hỏi rằng ông sẽ nói gì nếu các quốc gia khác muốn học hỏi từ Singapore, thủ tướng Lý Hiển Long đã trả lời: “Tôi sẽ nói với họ rằng tôi đơn giản là giải quyết các vấn đề của tôi ở Singapore”(1). Từ một quốc gia thiếu nước sạch, Singapore đã trở thành một trung tâm toàn cầu về công nghệ lọc nước và biến 70% diện tích đảo quốc thành khu vực gom nước mưa như một nguồn nước sạch chính thông qua các tiêu chuẩn cao về môi trường và thiết kế đô thị. Từ một thành phố cảng có nền kinh tế chủ yếu dựa vào thương mại và logistic, Singapore đã đa dạng hóa nền kinh tế thông qua những khu công nghiệp khổng lồ với những ngành sản xuất mới giá trị cao như lắp đặt giàn khoan dầu khí (cung cấp tới 80% số lượng giàn khoan thế giới), lọc dầu (trung tâm lọc dầu lớn thứ 6 thế giới), hàng không, bán dẫn và y sinh. Rồi sau đó đảo quốc này xuất khẩu mô hình khu công nghiệp sang Trung Quốc (thành phố công nghiệp Tô Châu) và Việt Nam (12 khu công nghiệp Việt Nam – Singapore đã hình thành).
2. Lập quy hoạch cần gắn với thực hiện quy hoạch để có thể đi vào đời sống. Do đó chất lượng quy hoạch phụ thuộc vào năng lực thể chế và sự minh bạch, chí công vô tư của người làm và người thực hiện quy hoạch. Cơ quan Quy hoạch Quốc gia (URA) được giao trách nhiệm đấu thầu quỹ đất thuộc sở hữu chính phủ như là một công cụ chính để thực hiện quy hoạch do chính cơ quan này đề xuất. Đã có xấp xỉ một nửa số phòng khách sạn, diện tích sàn văn phòng và các trung tâm thương mại được hình thành thông qua đấu thầu quỹ đất công. Trung tâm tài chính Marina Bay với tổng diện tích sàn khổng lồ, lên tới gần nửa triệu mét vuông, do một nhà đầu tư từ Hongkong xây dựng được hình thành thông qua đấu thầu nhằm cạnh tranh kịp thời với London, Hongkong và Tokyo trong việc thu hút các tổ chức tài chính lớn. Ngay cả cụm công trình thương mại – dịch vụ nổi tiếng Marina Bay Sands do một tập đoàn Hoa Kỳ phát triển thông qua một cuộc thi do URA tổ chức về ý tưởng đầu tư thay vì đấu giá đất (vốn được chính quyền xác định giá 1,2 tỷ đô la Singapore vào năm 2006) nhằm tạo một công trình điểm nhấn cho trung tâm đảo quốc và gia tăng lượng du khách quốc tế. Tuy nhiên để đảm bảo rằng việc đấu giá đất thực sự tối ưu tài sản công, phục vụ nhu cầu bức thiết của thị trường thay vì giải quyết những vấn đề ngắn hạn của chính quyền như cân bằng ngân sách, đấu giá một lô đất chỉ được thực hiện khi có nhà đầu tư yêu cầu và số tiền thu về sẽ chuyển vào quỹ dự trữ quốc gia thay vì được sử dụng bởi chính quyền đương nhiệm.
3. Đồ án quy hoạch phải có tính kế thừa và ổn định vì là sự cam kết của chính quyền với người dân và nhà đầu tư, nhưng phương pháp thực hiện quy hoạch thì rất linh hoạt và dựa trên các dữ liệu thực chứng. Bản quy hoạch đầu tiên của nước Singapore độc lập được thực hiện vào năm 1971 đã hoàn thiện trong sự kế thừa ổn định suốt hơn 50 năm qua. Những quyết định chiến lược của quy hoạch 1971 đã định hình Singapore hôm nay: biến vùng lõi đảo quốc thành một rừng nhiệt đới rậm rạp và nhiều hồ chứa nước để làm cho mọi khu đô thị đều rất gần thiên nhiên; phát triển các chuỗi đô thị mới dọc theo các tuyến giao thông công cộng có sức chuyên chở lớn (từ trước khi khái niệm TOD (2) ra đời); bố trí sân bay quốc tế ở phía đông và cảng biển cũng như các khu công nghiệp lớn ở phía tây nhằm giảm thiểu tác động của hoạt động logistic và sản xuất tới đô thị. Tuy nhiên rất nhiều thay đổi về quan điểm quy hoạch trong nửa thế kỷ hiện thực hóa quy hoạch 1971: đất cây xanh cách ly đã được loại bỏ vì kiểm soát rủi ro môi trường có thể được thực hiện thông qua quy định quản lý; quy mô phát triển đô thị trong lưu vực các con sông đã được gia tăng với việc quy định về quản lý nguồn nước mặt trong công trình; và khu công nghệ hóa sinh đã hình thành trong lòng đô thị sau khi kiểm nghiệm cho thấy công nghệ xây dựng có thể giúp gia tăng mức độ an toàn.
4. Quy hoạch là công cụ của nhà nước để tối ưu lợi ích đất nước và hạn chế những mặt trái của thị trường do đó áp đặt với những mục tiêu cốt lõi nhưng đồng thời quy hoạch cũng dành chỗ cho sự sáng tạo của thị trường. Diện tích đảo quốc chia đều cho 5 chức năng sử dụng đất chính (xấp xỉ 20% mỗi loại): nhà ở, nơi làm việc (văn phòng, nhà máy), hạ tầng kỹ thuật (đường, cảng, sân bay, nhà máy điện v.v…), hạ tầng xã hội (thể thao, bệnh viện, trường học v.v…) và không gian mở (bao gồm cả công viên, mặt nước và các căn cứ quân sự). Điều này tức là nhà ở chiếm giữ một tỷ lệ đất đai rất khiêm tốn so với phần lớn các thành phố khác (vốn thường dành 50% diện tích cho đất ở). Trong khi đó thì hạ tầng (cả kỹ thuật và xã hội) và nơi làm việc được dành một quy mô đất lớn khác thường, thể hiện ưu tiên cho phát triển kinh tế và xây dựng nền tảng phát triển quốc gia (y tế, giáo dục, thể thao) để đảm bảo sự tồn tại của một đất nước nhỏ bé về diện tích và dân số. Đặc biệt hơn không chỉ các tiện ích xã hội mà cả các khu công nghiệp và văn phòng được phân bố đều khắp đảo quốc, trong nhiều khu đô thị. Điều này không chỉ giúp mang việc làm đến gần nơi ở hơn, giảm nhu cầu đi lại, mà còn giúp gia tăng giá trị đất đai và cơ hội đầu tư ở mọi khu dân cư. Trái với giả định thông thường về một quốc gia có diện tích nhỏ, Singapore có quỹ đất dự trữ dồi dào và được phân bố đều trong lòng đô thị giúp đảo quốc xanh hơn và luôn sẵn sàng cho mọi cơ hội mới. Quỹ đất này luôn được bổ sung nguồn từ những công trình hết niên hạn sử dụng và việc lấn biển. Nhưng chính phủ Singapore cũng nhận thức rằng không có nhà quy hoạch tài năng nào có thể và nên quyết định tính chất và tổ chức không gian cho mọi khu đất. Quy hoạch không cần phải phủ kín nếu chưa có kế hoạch đầu tư cụ thể. Những khu vực có giá trị đất cao như trong trung tâm thành phố hay có mô hình phát triển mới và nhiều rủi ro như khu công nghệ one-north hay các cụm nghỉ dưỡng tích hợp (integrated resort) như đảo Sentosa được áp dụng Đất trắng (White site) cho phép nhà đầu tư tự quyết định loại hình sử dụng đất.
Đô thị Singapore không phải là không có những lời phê phán: thành phố tiệt trùng, đô thị thiếu những bất ngờ, cảnh quan nhân tạo hay thiếu tôn trọng quyền tư hữu đất đai (3). Những phê phán này hầu như không đặt vào bối cảnh của Singapore lúc lập quốc: một quốc gia non trẻ, đối mặt với rủi ro về sự tồn tại của chính mình cùng tỷ lệ thất nghiệp cao, tỷ lệ nhà ở kiên cố thấp, môi trường sống chật chội và ô nhiễm. Những gì mà chính phủ Singapore nói chung và những người làm quy hoạch Singapore nói riêng đã đạt được là một môi trường sống chất lượng cao với chi phí rất thấp cho đại đa số người Singapore thay vì quan tâm đến nhu cầu của một nhóm nhỏ giới tinh hoa, đồng thời là một điểm đến hấp dẫn hàng đầu thế giới cho các nhà đầu tư.
“Mơ xa, nghĩ lớn, hành động khôn ngoan” là lời đúc kết về quy hoạch đô thị tại Singapore của một nhà quy hoạch kỳ cựu mà tôi nhớ mãi, đặc biệt là ý cuối cùng. Trên khắp thế giới, không ít những ý tưởng lớn, những tham vọng không có giới hạn, những bản quy hoạch đầy chất viễn tưởng đã được đề ra cho những thành phố, từ nỗ lực quy hoạch Paris của Baron Haussmann, quy hoạch Chicago của Daniel Burham, quy hoạch London của Patrick Abercrombie. Singapore nổi bật trong số đó như một nỗ lực thống nhất, bền bỉ, tham vọng nhưng thực tế trải dải qua hơn 5 thập kỷ ngắn ngủi của đảo quốc để trở thành một đô thị hấp dẫn hàng đầu thế giới trong khi lo liệu chu đáo cho mọi người dân của mình.
Bài viết trên nằm trong Lời giới thiệu của ông Nguyễn Đỗ Dũng, Đồng sáng lập & Tổng Giám đốc enCity Urban Solutions, cho cuốn Biên niên sử Singapore về Quy hoạch đô thị. Đây là cuốn sách thứ hai về chủ đề đô thị mà enCity và Nhã Nam giới thiệu tới các bạn. Một trong hai tác giả của cuốn sách, giáo sư Heng Chye Kiang, hiện là hiệu phó Trường Kỹ thuật và Thiết kế thuộc Đại học Quốc gia Singapore, cũng là người gắn bó với enCity từ ngày thành lập và hiện ông là cố vấn cao cấp của chúng tôi.
(1) Khoo Teng Chye và Koh Buck Song phỏng vấn thủ tướng Lý Hiển Long vào ngày 3 tháng 4 năm 2014. Urban Solutions số 5, 6/2014 trang 24.
(2) TOD: Transit-Oriented Development hay mô hình phát triển đô thị có mật độ diện tích sàn cao xung quanh các nhà ga đường sắt hay xe buýt tốc hành để khai thác năng lực chuyên chở lớn và khuyến khích mọi người sử dụng phương tiện công cộng.
(3) Luật thu hồi đất đai năm 1966 cho phép chính quyền thu mua đất dưới giá thị trường và trở thành chủ sở hữu của gần 80% diện tích đất tại Singapore (con số trước đó chỉ hơn 30%). Luật này chỉ điều chỉnh vào năm 2007.
EN