Từ Singapore đến Sydney, nhiều đô thị lớn trên thế giới đang dần “trả lại” bờ sông và bến cảng cũ cho cộng đồng. Việc chuyển đổi các bờ cảng công nghiệp thành công viên, quảng trường công cộng không chỉ tạo thêm không gian xanh, mà còn nâng cao chất lượng sống và bản sắc cho thành phố. Quyết định gần đây của TP HCM về việc dừng dự án bất động sản tại khu cảng Nhà Rồng – Khánh Hội (31 ha) để thay bằng công viên và quảng trường ven sông là một bước đi đúng đắn và dũng cảm, đặt lợi ích lâu dài của cộng đồng lên trên lợi ích thương mại ngắn hạn. Đây là một bước ngoặt tư duy trong quản trị đô thị: từ chỗ “bán đất vàng” để thu ngân sách sang tư duy “giữ đất vàng” để kiến tạo giá trị sống. Hành động này phù hợp xu thế văn minh toàn cầu, khi các thành phố nhận ra rằng không gian công cộng ven sông chính là khoản đầu tư bền vững cho tương lai.
Nhìn ra thế giới, nhiều bến cảng lịch sử đã được hồi sinh ngoạn mục thành những không gian công cộng sôi động. Dưới đây là vài ví dụ tiêu biểu, mỗi nơi mang một thông điệp cốt lõi về giá trị của việc “trả lại” bờ cảng cho người dân.
Barangaroo Reserve (Sydney, Úc): Trả lại bờ cảng cho thiên nhiên và con người
Giữa trung tâm Sydney hoa lệ, Barangaroo Reserve nổi lên như một điển hình của việc kiên quyết dành đất vàng ven biển cho công viên. Khu Barangaroo trước đây là một bến cảng công-ten-nơ và xưởng đóng tàu giống như cảng Khánh Hội, chia cắt khu trung tâm Sydney khỏi bờ vịnh Darling suốt hơn một thế kỷ. Năm 2015, chính quyền Sydney hoàn thành việc chuyển đổi 5,5 hecta thuộc bến cảng này thành một công viên tuyệt đẹp, phục hồi lại dáng địa hình tự nhiên với cây xanh bản địa và lối đi bộ men mép nước. Dưới lòng đất của ngọn đồi được xây dựng nhân tạo là một không gian văn hóa ngầm trong lòng đất có tên gọi The Cutaway. Barangaroo Reserve nhanh chóng chứng tỏ giá trị: chỉ trong 10 tháng đầu, công viên đã đón hơn 800.000 lượt khách, trong đó 95% người được khảo sát bày tỏ hài lòng và muốn quay lại. Công viên này cũng tạo cầu nối quan trọng, hoàn thiện tuyến đường đi dạo liên hoàn quanh bến cảng Sydney, kết nối khu Darling Harbour phía tây với khu nhà hát Opera phía đông. Quan trọng hơn, Barangaroo Reserve tích hợp hài hòa yếu tố văn hóa, từ việc tôn vinh tên gọi thổ dân Barangaroo đến việc lưu dấu lịch sử cảng xưa, biến nơi đây thành một không gian công cộng mang đậm bản sắc Sydney. Trải nghiệm Sydney cho thấy: dù áp lực phát triển rất lớn, dành ít nhất một nửa diện tích bờ cảng cho công viên (như cam kết ban đầu của dự án Barangaroo) là quyết định mang tầm nhìn xa, đem lại lợi ích lâu dài về môi trường và xã hội.
Tái thiết Vịnh Algiers (Alger, Algeria)
Không chỉ các nước phát triển, một ví dụ ấn tượng từ Bắc Phi cho thấy sức mạnh của không gian công cộng ven biển. Tại Algiers (Algérie), chính quyền đã cải tạo lại toàn bộ dải bờ vịnh thành một công viên và lối đi dạo ven biển (Promenade des Sablettes). Dự án do Giám đốc Thiết kế của enCity, Marco Buinhas, giữ vai trò dẫn dắt, đã thu hút đông đảo người dân mọi tầng lớp đến vui chơi, tản bộ và tổ chức sự kiện, vượt xa kỳ vọng ban đầu. Giữa bối cảnh xã hội từng bị chia rẽ bởi nhiều năm xung đột, không gian ven biển mới đã tái sinh các mối liên kết cộng đồng, tạo điều kiện cho người dân Algiers hòa nhập, giao lưu và tự hào về thành phố của mình. Bờ vịnh Algiers giờ đây không chỉ đẹp hơn về cảnh quan, mà còn trở thành biểu tượng của sự hồi sinh đô thị, nơi phát triển kinh tế địa phương song hành cùng việc nâng cao đời sống tinh thần cho người dân. Bài học từ Algiers: một không gian công cộng ven biển có thể hàn gắn cộng đồng và tái tạo sức sống đô thị theo cách mà những dự án thương mại đơn thuần không thể làm được.
“Bảo tồn và chuyển đổi công năng như hai mặt của một đồng xu. Với những chiến lược phù hợp, di sản sẽ không mất đi, mà được thích ứng cho nhu cầu đương đại và cộng đồng.”
South Bank Parklands (Brisbane, Úc): Từ bến cảng xuống cấp tới công viên triệu khách
South Bank Parklands tại Brisbane là một ví dụ kinh điển về chuyển đổi bờ sông công nghiệp thành không gian công cộng đa năng. Sau Hội chợ Thế giới Expo 1988, khu bờ nam sông Brisbane vốn chủ yếu là nhà kho bến cảng xưa đã được chính quyền giữ lại để làm công viên thay vì bán cho tư nhân. Kết quả là năm 1992, South Bank Parklands ra đời với diện tích ~17 ha, trở thành “sân chơi của thành phố” với cảnh quan đa dạng từ vườn mưa nhiệt đới, hồ bơi đầm phá, bãi biển nhân tạo, thảm cỏ đến quảng trường. Dọc bờ sông có lối đi bộ dài 1 km dưới giàn hoa giấy, kết nối liên tục các khu vực vui chơi, nhà hàng, quán cà phê và chợ cuối tuần. Đặc biệt, South Bank được kết nối hạ tầng thuận lợi: có hai cầu bộ hành (cầu Victoria và cầu Goodwill) nối thẳng sang trung tâm thành phố, cùng trạm tàu điện, bến phà ngay gần. Nhờ tổ hợp văn hóa giải trí (như nhà hát, bảo tàng gần đó) và thiết kế hướng đến sự kiện cộng đồng, South Bank thu hút khoảng 14 triệu lượt khách mỗi năm, là minh chứng cho sức sống từ một không gian ven sông đa chức năng.
Từ South Bank, có thể thấy tầm quan trọng của việc giữ bờ sông cho cộng đồng sử dụng. Chính sự phản đối của người dân Brisbane đã khiến chính quyền thay đổi kế hoạch thương mại hóa, lập ra cơ quan công quyền để phát triển công viên này. South Bank cũng cho thấy để một công viên bờ sông sống động cần tích hợp nhiều tiện ích (vui chơi, ẩm thực, văn hóa) và kết nối giao thông tốt. Khi đó, bờ sông không chỉ là nơi dạo mát ban ngày mà còn trở thành điểm đến sự kiện, lễ hội, thu hút người dân liên tục và đóng góp vào kinh tế du lịch của thành phố.
Collyer Quay (Singapore): Hợp tác công tư trong bảo tồn di sản
Tại Singapore, dự án Collyer Quay cho thấy mô hình hợp tác công – tư hiệu quả trong tái thiết cảng cũ. Khu vực này nằm bên vịnh Marina, bao gồm bến Clifford Pier lịch sử (xây năm 1933) và tòa nhà hải quan cũ. Khi bến tàu ngưng hoạt động, chính quyền đã bảo tồn các công trình này (xếp hạng di sản năm 2007) và đấu thầu đất cho phát triển hỗn hợp khách sạn – thương mại. Nhà đầu tư trúng thầu xây khách sạn 6 tầng (Fullerton Bay Hotel) và nhà hàng sang trọng trong tòa Clifford Pier được cải tạo, đồng thời phải đảm bảo không gian công cộng: mở quảng trường cho công chúng, làm lối đi bộ dọc mép nước và hành lang xuyên qua khu phức hợp để người dân tiếp cận trực tiếp mặt vịnh Marina. Nhờ đó, toàn bộ 3,5 km bờ vịnh Marina được kết nối liên hoàn, người dân và du khách có thể đi dạo ngắm cảnh từ Clifford Pier qua công viên, bảo tàng đến tận khu nghỉ dưỡng Marina Bay Sands. Collyer Quay ngày nay là một khu vực có hoạt động sôi động cả ngày lẫn đêm với khách sạn, quán bar và nhà hàng ven nước, đạt giải thưởng Di sản Kiến trúc của URA năm 2011.
Singapore cho thấy cách hài hòa lợi ích công – tư trong tái phát triển bến cảng. Nhà nước đặt ra yêu cầu rõ ràng về bảo tồn di sản và quyền tiếp cận công cộng (lối đi, quảng trường mở) ngay cả khi mời gọi vốn tư nhân. Nhờ quy hoạch đồng bộ, không gian ven vịnh trở thành chuỗi điểm đến, vừa đem lại lợi ích kinh tế (khách sạn, dịch vụ) vừa phục vụ cộng đồng (công viên, bảo tàng). Đây là mô hình mẫu mực để các thành phố học hỏi khi phát triển khu cảng: công khai, minh bạch và luôn ưu tiên trải nghiệm của người dân.
Bài học cho TPHCM: Khánh Hội cần được biến thành không gian chung
Quyết định chuyển khu cảng Nhà Rồng – Khánh Hội thành công viên, không gian văn hóa phục vụ cộng đồng đã mở ra cơ hội vàng để TP HCM kiến tạo một không gian “mặt tiền chung” ven sông độc đáo. Tuy nhiên, để biến 31 ha này thành không gian công cộng đúng nghĩa, sôi động và bền vững, thành phố cần lưu ý một số điểm sau:
- Cam kết công năng công cộng thuần túy: Không gian mới phải phục vụ rộng rãi cho mọi tầng lớp người dân, chứ không phải khu vườn riêng của số ít. Những dự án tư nhân xung quanh (nếu có) nên hài hòa và không làm gián đoạn tính liên tục của không gian mở ven sông.
- Thiết kế giàu bản sắc và linh hoạt: Cần giữ lại một số dấu tích bến cảng hoặc nhà kho làm không gian văn hóa, đồng thời lồng ghép yếu tố nghệ thuật, biểu tượng đô thị để tạo điểm nhấn. Không gian cần đủ linh hoạt để tổ chức sự kiện văn hóa, lễ hội đường phố, chợ thủ công hay không gian nghệ thuật công cộng.
- Kết nối giao thông và tiếp cận thuận tiện: Phải được kết nối tốt với các khu trung tâm lân cận. Thành phố nên cải thiện hệ thống đường bộ, bố trí lối đi bộ, đường xe đạp ven sông và có thể cả bến phà để tăng khả năng tiếp cận.
- Quản trị cộng đồng và đối tác đa dạng: Thành phố nên tổ chức các cuộc thi ý tưởng, tham vấn ý kiến người dân, chuyên gia. Song song đó, cần cơ chế huy động nguồn lực xã hội chung tay đầu tư và quản lý công viên theo mô hình đối tác công – tư minh bạch.
Quyết định dành lại bến Nhà Rồng – Khánh Hội cho cộng đồng cho thấy lãnh đạo TP HCM đã lựa chọn con đường phát triển đô thị nhân văn và bền vững. Không gian công cộng ven sông không chỉ là vài hecta đất, mà là “mặt tiền chung” của thành phố, nơi mọi công dân đều có quyền tiếp cận, hưởng thụ và tự hào. Trên dải bờ sông đó, ký ức quá khứ gặp gỡ hiện tại sôi động và mở ra tương lai bền vững. TP HCM đang đứng trước cơ hội làm nên một công trình không chỉ đẹp về cảnh quan, mà còn giàu ý nghĩa về xã hội. Khánh Hội – Nhà Rồng, với tầm nhìn chiến lược và sự chung sức của cả cộng đồng, hoàn toàn có thể trở thành một không gian như thế, ghi dấu một bước tiến mới trên hành trình xây dựng đô thị nhân văn và bền vững của TP HCM.
EN