Kiến trúc sư trưởng của Singapore hiện đại – ông Liu Thai Ker (刘太格) – vừa qua đời, hưởng thọ 87 tuổi.
Là người thiết lập Cơ quan phát triển nhà ở (HDB) – tổ chức chính phủ cung cấp nhà ở với giá rất phải chăng (giá trung bình chỉ gấp 4 lần thu nhập hộ gia đình) cho gần 80% dân số Singapore (từng có lúc đạt 87%), và sau đó là người thiết lập Cơ quan quy hoạch quốc gia URA, Lui Thai Ker là người đặt nền móng cho đô thị Singapore và cách Singapore làm quy hoạch.
Tôi muốn tiễn ông bằng một suy nghĩ: Có lẽ, nhà quy hoạch là những người cô đơn nhất thế giới.
Để vẽ nên hình hài một thành phố, anh phải học cách dung hòa những mâu thuẫn. Đó là vừa phải hiểu quá khứ như một nhà sử học, thực dụng về kinh tế như một người làm chính sách, nắm vững kỹ thuật như một kỹ sư… nhưng đồng thời, vẫn phải giữ được một trái tim mơ mộng – cái mơ mộng về sự tử tế cho hàng triệu con người. Nghịch lý ở chỗ: anh phải thấu hiểu họ để tạo ra một nơi chốn để họ yêu thương, gắn bó và tìm thấy cơ hội; nhưng rồi, có khi cả đời họ cũng chẳng hề biết tên anh là ai.
Tôi nhớ ông từng ví quy hoạch như một tảng băng nổi: phần người ta nhìn thấy chỉ là một lát rất mỏng của toàn bộ trọng lượng thật sự. Hình ảnh ấy đúng đến tàn nhẫn.
Mọi người thường quan tâm rất nhanh tới những gì trước mắt: phối cảnh lung linh, những công trình biểu tượng hay những “điểm nhấn” đầy hào nhoáng. Ít ai hình dung được bản chất công việc quy hoạch nằm ở “phần chìm” — là hệ thống hạ tầng, mô hình xã hội, logic vận hành, trình tự phát triển, những đánh đổi không thể tránh, những tác động và hệ lụy dài hạn. Đó mới là thứ quyết định tương lai của một thành phố, nhưng tiếc nỗi, số đông chẳng mấy ai bận tâm.
Dần dà, trong bối cảnh những cái lợi trước mắt và ngắn hạn được ưu tiên, quy hoạch bị biến thành một bức tranh để trưng bày thay vì một hệ thống để chịu trách nhiệm. Người ta hò reo trước “điểm nhấn”, “biểu tượng”, “cú hích”, và những con số ngắn hạn, để rồi vài thập kỷ sau lại ngơ ngác trước một thành phố tắc nghẽn, đắt đỏ và vụn vỡ. Không ai có đủ kiên nhẫn để hiểu cái phần chìm của tảng băng, nơi tồn tại những quyết định khó nhất, khi sai một li có thể trả giá bằng thời gian và cuộc sống hàng triệu con người.
Tôi đã có may mắn gặp ông Liu Thai Ker trong một buổi thảo luận chỉ một tháng trước ngày ông mất. Người đàn ông gần 90, đôi mày quắc thước, vẫn sắc sảo, khi nhìn vào một bản quy hoạch đang được thảo luận đã chia sẻ với tôi: “Tôi chỉ thấy những dự án. Tôi không thấy hệ thống.” Câu nói này đã lột trần căn bệnh thời đại: Chúng ta đang trượt dài từ tư duy hệ thống sang tư duy dự án; từ trách nhiệm dài hạn sang sự thỏa mãn tức thời; từ chiều sâu sang bề mặt.
Nhưng có lẽ ông Liu không hoàn toàn cô đơn. Ông đã gặp được “minh chủ” của mình – cố Thủ tướng Lý Quang Diệu. Chính sự kết hợp hiếm hoi nhưng tức thời giữa cái thực dụng lạnh lùng và trái tim nhiệt huyết dành cho đất nước này đã giúp Singapore chặn đứng được những cơn lốc đầu cơ hay những tham vọng phù phiếm, để trao cho nhà quy hoạch cơ hội được làm những điều thực chất nhất có tính hệ thống lâu dài.
Mong ông yên nghỉ.
Và mong những người còn hiểu, còn đau đáu với quy hoạch — vẫn đủ can đảm sống với nỗi cô đơn của nghề: làm phần chìm của tảng băng, dù ít ai hiểu và không ai vỗ tay, nhưng ý nghĩa cho hàng triệu con người.
Nguyễn Đỗ Dũng, TGĐ, enCity Urban Solutions
Nguồn ảnh bìa: Darren Gabriel Leow, assisted by Chong Ng
EN